Мазмұнға өту
Геология

Геологиялық картаны қалай оқу керек: түстер, жарылымдар және қима

Геологиялық картаның шартты белгілерін түсіну, тау жыныстарының жапсарын жарылымнан ажырату, құлау бұрышын анықтау және қиманы оқу жолы. Масштаб мысалы және жиі кездесетін қателер.

Жаңартылды 20.10.2026 · 3 мин оқу

Мазмұны

Геологиялық карта аумақтағы тау жыныстары мен геологиялық құрылымдардың таралуын көрсетеді. Оны оқу үшін түрлі түсті бөліктермен қатар шартты белгілер, масштаб, жазулар және автордың түсіндірмелері қажет. Қазақстан карталарында да осы тәртіп қолданылады: алдымен нақты парақта не бейнеленгенін анықтап, содан кейін аудан туралы қорытындыға көшіңіз.

Материалды әлі таңдап жүрсеңіз, Қазақстанның геологиялық картасы туралы нұсқаулықтан бастаңыз: тау жыныстарының картасы, белгілі кен білінімдерінің картасы және жер қойнауын пайдалану құқықтарының картасы әртүрлі сұрақтарға жауап береді.

1. Жақтауы мен шартты белгілерінен бастаңыз

Парақтың атауын, масштабын, жылын, координаталық торын және шартты белгілерін табыңыз. Оларды картаның өзімен бірге сақтаңыз: қиылып алынған скриншот маңызды мәнмәтінді жоғалтуы мүмкін.

Шартты белгілерде әр геологиялық бөлім түс немесе штрих, әріптік индекс және сипаттама арқылы көрсетіледі. Олар жыныстардың жасын, құрамын және басқа сипаттарын білдіруі мүмкін. Оларды бірге оқыңыз: жазусыз бір түстің өзі жеткіліксіз. Карта бөліктерін осылай талдауды Висконсин геологиялық қызметі WGNHS ұсынады.

Таңдалған қабатты да тексеріңіз. Мысалы, BGS Geology Viewer түпкі жыныстар мен жер бетіндегі шөгінділерді бөлек көрсетеді; карта мазмұны өзгергенде шартты белгілер де өзгереді. Бұл — Ұлыбританияға арналған оқу мысалы, Қазақстан туралы дереккөз емес.

2. Масштабты түсінікті қашықтыққа айналдырыңыз

1:200 000 масштабында бастапқы картадағы бір сантиметр жердегі екі километрге сәйкес келеді; 1:50 000 масштабында — 500 метрге. Төрт километр картада тиісінше екі және сегіз сантиметр болады.

Экранда үлкейткенде суреттің өлшемі өзгереді. Масштаб сызығын немесе қарау құралындағы өлшеу функциясын пайдаланыңыз. Сканды үлкейту жаңа бақылауларды қоспайды: ұсақ жарылым немесе жеке жыныс ашылымы бастапқы материалға енбеуі мүмкін.

3. Жыныстар шекарасын жарылымнан ажыратыңыз

Жапсар — геологиялық бөлімдердің арасындағы шекара. Жарылым тектоникалық бұзылыс бойындағы ығысумен байланысты. Екі сызық сырттай ұқсас көрінуі мүмкін, сондықтан олардың таңбаларын шартты белгілермен салыстырыңыз.

Тұтас, үзік немесе басқа сызық сенімділік дәрежесін, үстін жауып жатқан шөгінділер астындағы орнын не өзге жағдайды көрсетуі мүмкін. Барлық үзік сызыққа бір мағына бермеңіз. USGS/FGDC белгілер стандартында әртүрлі нұсқалар мен оларды қолдану түсіндірілген; оны Қазақстан картасының шартты белгілері деп автоматты түрде қабылдауға болмайды.

4. Жатыс белгісін түсініңіз

Созылым қабаттың бағытын, ал құлау оның еңкею бағыты мен бұрышын көрсетеді. Қарапайым белгінің жанында қысқа сызық пен, мысалы, 35° саны болуы мүмкін. Бұл — еңкею бұрышы; тереңдік, металл мөлшері немесе қабат қалыңдығы емес. Қандай нысан өлшенгенін және белгі қалай қойылғанын шартты белгілерден анықтаңыз: әртүрлі таңбалар қабаттарға, жарықшақтарға және басқа құрылымдарға қатысты болуы мүмкін.

5. Қима сызығын табыңыз

Қима таңдалған сызық бойындағы тік жазықтықта құрылымның түсіндірмесін көрсетеді. Алдымен картадан осы сызықты тауып, содан кейін қиып өтетін бөлімдерді қимамен салыстырыңыз. Көлденең және тік масштабтарды тексеріңіз: олар әртүрлі болса, суреттегі еңістер басқаша көрінеді.

Қимада қабаттың жер астына жалғасып көрсетілуі оның бүкіл пішіні бұрғылаумен анықталды дегенді білдірмейді. Автор қандай бақылаулар мен материалдарды пайдаланғанын нақтылаңыз.

Алғашқы талдаудың мысалы

Қызықтырған аумақ екі түсті алаң мен үзік сызықты кесіп өтеді делік. Жұмыс реті: шартты белгілер арқылы екі бөлімді анықтау, сызықты түсіндіру, бастапқы масштабты тексеру және сәйкес қиманы табу. Нәтижесінде геологиялық мәнмәтінді түсінікті сипаттап, әрі қарай тексеретін сұрақтар құрастыруға болады. Түстер мен жарылымның қатар кездесуі өздігінен алтын кен орны барын дәлелдемейді.

Жиналған карталарды, сынамаларды және есептерді бағалау үшін геологиялық материалдарды тексеру тізімі пайдалы.

Жиі қойылатын сұрақтар

Түсіне қарап алтын табуға бола ма?

Жоқ. Түс шартты белгілерге сәйкес геологиялық бөлімді көрсетеді. Минералдану туралы қорытынды үшін қосымша деректер қажет; картаның өзі қорды растамайды.

Картаны шартты белгілерсіз пайдалануға бола ма?

Толық талдау үшін парақтың толық нұсқасы мен түсіндірмесін тапқан дұрыс. Индекстер мен сызықтардың мағынасын болжау қате қорытындыға әкелуі мүмкін.

Геологқа не жіберу керек?

Шартты белгілері бар толық парақты, атауы мен дереккөзін, масштабын және жылын, қызықтыратын аумақтың шекарасын және қысқа сұрағыңызды жіберіңіз. Мысалы: «Мұнда қандай жыныстар мен құрылымдар көрсетілгенін және әрі қарай тексеру үшін қандай деректер керегін білгім келеді». Тапсырманы геологиялық қызметтер парағындағы командамен талқылауға болады.

Дереккөздер

Басқа нұсқаулықтар

Учаскені талқылауға дайынсыз ба?

Витринадағы учаскелерді қараңыз немесе бізге жазыңыз — жұмыс күні ішінде жауап береміз.

Иллюстрация
Байланыс