Қазақстанның алтын картасы: облыстардағы аудандар мен кен орындары
Қазақстанда алтын қайда — облыстар бойынша аудандар мен белгілі кен орындары, кенді және шашыранды алтын, геологиялық картаның қай парақтарын қарау керек және учаске мәртебесін қалай тексеру керек.
Жаңартылды 12.11.2026 · 9 мин оқу
Мазмұны
Қазақстанда есепке алынған алтын қорының ең көп бөлігі елдің шығысында, Ақмола және Қарағанды облыстарында. Өндіруші салалардың ашықтығы бастамасын (ӨСАБ) іске асыру жөніндегі 2022 жылғы Ұлттық есепке сәйкес (Өнеркәсіп және құрылыс министрлігінің сайтында 2025 жылғы қазанда жарияланған), алтын қорының 36 %-ы Шығыс Қазақстан облысына, 21 %-ы Ақмола облысына, 11 %-ы Қарағанды облысына тиесілі. Есепте есепке алу күні көрсетілмеген және облыстардың ескі не жаңа шекарасында есептелгені нақтыланбаған. АҚШ Геологиялық қызметінің (USGS) 2023 жылғы жылнамасы бойынша ірі кеніштер Ақмола, Шығыс Қазақстан (Абай облысымен бірге), Қостанай, Қарағанды және Жамбыл облыстарында жұмыс істеп тұр.
Төменде облыстар бойынша кесте, «алтын картасының» басқа карталардан айырмашылығы, пайдалы масштабтар және учаскені тексеру тәртібі берілген. Ешбір карта өздігінен учаскенің бос екенін немесе онда алтын өндіруге болатынын көрсетпейді.
Жер қойнауында қанша алтын бар: сандар әртүрлі
Ашық дереккөздердегі жалпы бағалаулар сәйкес келмейді. Өнеркәсіп және құрылыс вице-министрі Астанадағы форумда алтын қорын 2,3 мың тонна деп бағалады (Forbes.kz, 2026 жылғы 2 сәуір). USGS World Gold Council-ға сілтеме жасап, 2022 жылдың соңында шамамен 1 000 тонна деп келтіреді. Бұл дереккөздердің ешқайсысы ГКЗ жіктемесі бойынша қор санатын немесе басқа бағалау стандартын атамайды, сондықтан сандарды тікелей салыстыруға болмайды.
ӨСАБ есебі бойынша 2024 жылы әртүрлі пайдалы қазбалардың 17 кен орны мемлекеттік есепке қойылды; олардағы алтын бойынша 107,5 т қор және 337,04 т ресурс есепке алынды. Қор мен ресурс — әртүрлі санаттар, ал болжамды ресурстар қорға тең емес. Толығырақ — қорларды жіктеу туралы гайдта.
Облыстар бойынша алтын
Кестедегі алтынды аудандар В. А. Нарсеев пен бірлескен авторлардың еңбегі (1970) бойынша аталған. Онда Қазақстанның 13 алтын кенді ауданы бөлінген, оларда минералдану нүктелері, кен көріністері мен алтын кен орындарының 1 000-нан астамы белгілі болған. Кен орындары USGS-тің 2022 және 2023 жылдардағы жылнамалары мен ресми жарияланымдар бойынша көрсетілген. Жер қойнауын пайдаланушы компанияларды атамаймыз: олар ауысады. Нысанға құқықты қазір кім иеленетінін ЕПН картасынан қараңыз.
Кестедегі барлық кен орындары — басқа тараптардың нысандары: оларды басқа компаниялар игереді немесе иеленеді. QAZNEDR оларға иелік етпейді және оларды ұсынбайды.
2022 жылы Шығыс Қазақстан облысынан Абай облысы, Қарағандыдан Ұлытау, Алматыдан Жетісу облысы бөлінді (USGS). Сондықтан бұл жұптар бір жолға біріктірілді. Тарихи аудандарды қазіргі облыстарға сәйкестендіру шамамен берілген: аудан көрші облысқа да енуі мүмкін.
| Облыс | Аудандар мен белдеулер | Түрі | Белгілі кен орындары | ЕПН тізілімінде іздеу сөздері (орысша) |
|---|---|---|---|---|
| ШҚО және Абай | Қалба, Алтай, Шыңғыс-Тарбағатай аудандары; Шығыс Қазақстан белдеуінің Батыс Қалба аймағы | Кенді; Қалбадағы шашыранды кен орындары, оның ішінде ежелгілері | Бақыршық; Суздаль; Родниковое және Белая Горка | Калба, Бакырчик, Суздаль + кен алабының атауы |
| Ақмола | Степняк ауданы; Көкшетау блогы | Кенді: штокверкті (Васильковское), желілі (Ақсу, Бестөбе) | Васильковское; Ақсу, Бестөбе, Жолымбет; Солтүстік және Оңтүстік Райгородок; Степняк — 1970 жылға қарай игеріліп біткен | Степняк, Кокшетау + кен орнының атауы |
| Қарағанды және Ұлытау | Балқаш маңы, Жезқазған-Ұлытау аудандары | Кенді; мыс кендеріндегі ілеспе алтын | Пустынное және Долинное; алтын ілеспе өндірілетін мыс кеніштері | Прибалхашье, Улытау |
| Қостанай | Джетығара ауданы | Кенді | Варваринское және Комар; Джетығара — 1970 жылға қарай игеріліп біткен | Джетыгара, Варваринское |
| Жамбыл | Бетпақдала-Шу-Іле, Қаратау аудандары | Кенді, желілі (Ақбақай) | Ақбақай; Коккия | Бетпак-Дала, Каратау |
| Алматы және Жетісу | Жоңғар, Солтүстік Тянь-Шань аудандары | Кенді; шашыранды кен орындары туралы — шашыранды алтын туралы гайдта | Архарлы, алтын және күміс, Кербұлақ ауданы (тау-кен жұмыстарының жоспары 2024 жылы қоғамдық тыңдауға шығарылды) | Джунгарский Алатау, Архарлы |
| Павлодар | Майқайың ауданы | Кенді: алтын-колчедан-полиметалл-барит кендері | Майқайың В және Алпыс; Бозшакөл (мыс концентратындағы алтын) | Майкаин |
| Ақтөбе | Мұғалжар ауданы | Кенді | Юбилейное | Мугоджары |
Кестені қалай оқу керек:
- 1970 жылғы аудандар — тарихи атаулар. Олар есептерді іздеуге көмектеседі, бірақ қазіргі облыстар мен лицензиялардың шекарасына сәйкес келмейді.
- Кенді кен орындарының түрлері USGS (2022) және 1970 жылғы мақала бойынша берілген. 1970 жылы авторлар Қазақстан тек кенді алтын береді, ал шашыранды кен орындары өндірісте қосалқы орын алды деп жазған.
- Сіздің ауданыңызда кен орны көрсетілмесе, бұл онда алтын жоқ дегенді білдірмейді. Кестеде тек ашық дереккөздерде сипатталған нысандар берілген.
Қандай бастапқы материалдар бар
Барлық облыс бойынша материалдардың бірнеше түрі бар. 1970 жылға қарай Қазақстан бойынша 1:500 000 және 1:200 000 масштабтағы алтынның болжамды-металлогендік карталары жасалған (Нарсеев және т. б., 1970). Кеңес кезінде әзірленген мемлекеттік картаға түсірудің бұрынғы масштабы — 1:200 000. Жүргізілген жұмыстар туралы геологиялық есептер ЕПН тізілімінде жинақталған. Жекелеген аудандар бойынша ғылыми мақалалар бар: мысалы, Батыс Қалбаның ежелгі шашыранды кен орындары Томск политехникалық университетінің 2020 жылғы еңбегінде қарастырылған. Жұмыс істеп тұрған кеніштер туралы компаниялар өздері жылдық есеп жариялайды.
Электрондық нысандағы геологиялық ақпарат Бірыңғай жер қойнауын пайдалану платформасы (ЕПН) арқылы беріледі (Жер қойнауы туралы кодекстің 75-бабы). QAZNEDR мемлекеттік мұрағаттық есептерді сатпайды және мемлекеттік орган емес.
«Алтын картасы» басқа карталардан немен ерекшеленеді
«Қазақстанның алтын картасы» деген сұраудың артында төрт түрлі материал болуы мүмкін:
| Материал | Нені көрсетеді | Нені дәлелдемейді |
|---|---|---|
| Алтын, кен орындары мен кен көріністерінің картасы | Кен орындары, кен көріністері, аномалиялар, болжамды алаңдар қай жерде белгілі | Нысанның бос екенін, оның қоры қазіргі ережелер бойынша расталғанын |
| Геологиялық карта | Тау жыныстары, олардың жасы, жарылымдар, интрузиялар — геологиялық контекст | Нақты нүктеде өнеркәсіптік алтынның барын |
| ЕПН лицензиялар картасы | Қараған күнгі берілген лицензиялар мен келісімшарттар туралы мәліметтер | Алтынның барын |
| ПУГФН | Мемлекет аумақты қандай тәртіппен береді | Нақты тұлғаның құқықтарын және учаскенің геологиясын |
Берілген жер қойнауын пайдалану құқықтары туралы ақпаратқа ашық қолжетімділік Бірыңғай жер қойнауын пайдалану платформасында қамтамасыз етіледі (77-бап). Мемлекеттік жер қойнауы қорын басқару бағдарламасы құзыретті органның интернет-ресурсында және сол платформада ашық қолжетімді түрде орналастырылады (70-бап).
Геологиялық картаны қалай таңдап, тексеру керегі Қазақстанның геологиялық картасы туралы гайдта, ал оның шартты белгілері мен қимасын қалай оқу керегі геологиялық картаны қалай оқу керек гайдында қарастырылған. ПУГФН деген не және учаскені ол бойынша қалай тексереді — ПУГФН туралы гайдта. Елдің шығысы үшін жеке ШҚО алтын картасы туралы гайд бар, ал ғарыштық суретте не көрінетіні — спутниктік карта туралы гайдта.
Алтын үшін қай парақтар мен масштабтарды қарау керек
1:200 000 — картадағы 1 см жердегі 2 км-ге сәйкес келеді. Бұл кеңес кезінде әзірленген бұрынғы картаға түсіру масштабы (Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі, 2026 жылғы қаңтар). Алтынның болжамды-металлогендік карталары да осы масштабта жасалған. 1:200 000 парағы қызықтырған алаңның қай алтынды ауданға, белдеуге немесе кен алабына кіретінін және көршілес қандай нысандар белгілі екенін түсінуге көмектеседі.
1:50 000 — 1 см 500 м-ге сәйкес келеді. Геология комитеті мұндай картаға түсіруді егжей-тегжейлі зерттеудің базалық деңгейі деп атайды: ол тау жыныстарының құрамын, жасын және созылуын, жарылымдар мен магмалық денелердің орнын дәлірек анықтайды және өңірлік жалпылаудан нақты учаскелерге байланған қорытындыларға көшуге мүмкіндік береді (2026 жылғы қаңтар). Министрлік деректері бойынша 100 мың км² аумаққа 1:50 000 масштабтағы түсірудің 20 жобасы әзірленді, кейін жыл сайын ең перспективалы учаскелердің 30 мың км²-і қамтылады. Жер қойнауын мемлекеттік геологиялық зерттеу нәтижелері орындалған жұмыстар актісіне қол қойылған күннен бастап екі ай ішінде ЕПН-де ашық қолжетімді түрде орналастырылады (74-бап).
Іс жүзінде: алаңыңыз үшін 1:200 000 парағының номенклатуралық нөмірін табыңыз, содан кейін ол бойынша 1:50 000 масштабтағы материалдар бар-жоғын тексеріңіз. 1:200 000 сканерін 1:50 000 өлшеміне дейін үлкейту далалық бақылауларды қоспайды. Әр парақтың жылын, авторын және шартты белгілерін жазып алыңыз.
Картадағы нүкте неліктен учаскенің бос екенін білдірмейді
Жер қойнауы Қазақстан халқына тиесілі, меншік құқығын оның атынан мемлекет жүзеге асырады және жер қойнауын Кодекс ережелері бойынша пайдалануға береді (11-бап). Жер қойнауын пайдалану құқығы тек лицензия немесе келісімшарт негізінде туындайды (20-бап). Кез келген картадағы кен орны белгісі олардың ешқайсысын бермейді.
Кестедегі белгілі кен орындары, әдетте, пайдалануда. Ескі қазба, тарихи кен көрінісі немесе болжамды алаң басқа біреудің учаскесінің ішінде, шектеу аймағында немесе аукциондық тәртіпте болуы мүмкін. Сондықтан:
- Алаңның координаттарын немесе блок нөмірін жазып алыңыз.
- Оны шешім қабылдайтын күнге ЕПН интерактивті картасынан тексеріңіз: онда қолданыстағы лицензиялар мен келісімшарттар жоқ па.
- Аумақтың санатын қолданыстағы ПУГФН-мен салыстырыңыз.
- Тексеру күнін және экран суретін сақтаңыз — мәртебе өзгереді.
Басқа біреудің картасының күні жоқ экран суреті ағымдағы мәртебені растамайды. Картада көрсетілсе де, қорлар үшін күн мен бағалау стандарты керек — ГКЗ, KAZRC немесе тарихи бағалау.
Кенді және шашыранды алтын: кім не істей алады
Кенді (түпкі) алтын қатты тау жыныстарында — кварц желілерінде, штокверктерде және минералданған аймақтарда болады. Оны қатты пайдалы қазбаларды барлау лицензиясы бойынша іздеп, бағалайды: ол кен орындарын іздеуге және олардың ресурстары мен қорларын бағалауға құқық береді (185-бап). Өндіру үшін ҚПҚ өндіру лицензиясы керек (202-бап).
Шашыранды алтын — өзендердің, сайлардың және беткейлердің борпылдақ шөгінділеріндегі бөлшектер. Шашыранды кен орындарын драгалық және гидравликалық әдіспен игеру қатты пайдалы қазбаларды өндіруге жатады (202-бап) және ол да өндіру лицензиясын талап етеді.
Кен іздеушілік — тек шашыранды және техногендік кен орындарына (тау-кен өндірісі мен металлургияның үйінділері мен қалдықтарына) арналған, қолмен немесе қуаты шағын жабдықпен жүргізілетін жеке режим (263-бап). Кенді кен орнын кен іздеушілік лицензиясы бойынша игеруге болмайды. Лицензияны тек Қазақстан азаматы алады, бір адамға — бір лицензия (263-бап). Кен іздеушілікке арналған аумақтарды облыстық әкімдік айқындайды; елді мекендердің аумағында және олардан 1 000 метр қашықтық шегінде лицензия берілмейді (264-бап). Кен іздеуші күнтізбелік жылына шашыранды алтынды 50 кг-нан артық өндіре алмайды (270-бап).
Толығырақ: кен іздеушілікке арналған лицензия, шашыранды алтын және алтынға лицензия таңдау.
Неден бастау керек
Облысты, жақын елді мекенді немесе координаттарды, болжап отырған алтын түрін — кенді немесе шашыранды — және қолдағы материалдарды жазыңыз: масштабы мен жылы көрсетілген карта парақтары, есептер, сынама нәтижелері. Металл туралы жалпы мәлімет Қазақстан алтыны туралы шолуда жинақталған. Учаскелер бетінде геологтарымыз іріктеген алаңдардың сипаттамалары жарияланған; әр учаскенің мәртебесі көрсетілген күнге тексеріледі, ал сипаттаманың орналастырылуы учаскеге құқық QAZNEDR-ға тиесілі екенін білдірмейді. Міндетіңізді сипаттаңыз — геологтар материалдарды талдауға және тексерудің келесі қадамын анықтауға көмектеседі. Кен табуды және лицензиялау нәтижесін алдын ала уәде етпейміз.
Материал анықтамалық сипатта. Нақты учаскенің шектеулерін және ережелердің қолданыстағы редакциясын өтініш берер алдында тексеріңіз.
Дереккөздер
- ҚР «Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы» кодексі: 11, 20, 70, 74, 75, 77, 185, 202, 263, 264, 270-баптар.
- Өндіруші салалардың ашықтығы бастамасын іске асыру жөніндегі 2022 жылғы Ұлттық есеп. ҚР Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі, 2025 жылғы 30 қазанда жарияланған (орыс тілінде).
- USGS. The Mineral Industry of Kazakhstan. 2023 Minerals Yearbook, 2026 жылғы ақпан (ағылшын тілінде).
- USGS. The Mineral Industry of Kazakhstan. 2022 Minerals Yearbook, 2025 жылғы наурыз (ағылшын тілінде).
- Нарсеев В. А., Глоба В. А., Гражданцев Н. Г., Синев О. А. Қазақстанның алтын кен орындарының геологиялық-өнеркәсіптік түрлері // Томск политехникалық институтының хабаршысы. 1970. 239-т. 274–280-б. (орыс тілінде).
- Третьяков А. В., Нигматова С. А., Габитова У. Б. Батыс Қалба алтынды ауданындағы (Шығыс Қазақстан) палеоген және неоген шашыранды алтын кен орындарының түрлері, орналасуы және перспективалары // Томск политехникалық университетінің хабаршысы. Георесурстар инжинирингі. 2020. 331-т., № 4. 156–169-б. (орыс тілінде).
- Forbes.kz: Қазақстандағы алтын қоры 2,3 мың тоннаға жетті, 2026 жылғы 2 сәуір (орыс тілінде).
- Жетісу облысының табиғи ресурстар және табиғат пайдалануды реттеу басқармасы: «Архарлы» кен орнының тау-кен жұмыстары жоспары бойынша қоғамдық тыңдау, 2024 жылғы 22 сәуір (орыс тілінде).
- ҚР Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі: жер қойнауын зерттеудің жаңа кезеңі, 2026 жылғы 14 қаңтар (орыс тілінде).
- ҚР Геология комитеті: 1:50 000 масштабтағы геологиялық картаға түсіру, 2026 жылғы 19 қаңтар (орыс тілінде).
- ЕПН: интерактивті карта және геологиялық есептер тізілімі.
