Мазмұнға өту
Құқық

Шетелдік инвестор Қазақстанда жер қойнауын пайдалану құқығын қалай ала алады (2026)

Қазақстанда кім жер қойнауын пайдаланушы бола алады, қатты пайдалы қазбаларға қандай лицензиялар бар және шетелдік инвестордың үш жолы: жаңа лицензия, құқықты не үлесті сатып алу, БК немесе earn-in.

Жаңартылды 26.09.2026 · 10 мин оқу

Мазмұны

Шетелдік компания Қазақстанда жер қойнауын пайдалану құқығын өзі ала алады: Жер қойнауы туралы кодекс басқа мемлекеттің заңнамасы бойынша тіркелген заңды тұлғалардан өтініш қабылдайды. Кен жобасына үш жолмен кіруге болады: бос блоктарға барлау лицензиясын алуға өтініш беру, құзыретті органның рұқсатымен жер қойнауын пайдалану құқығын немесе оны иеленетін компаниядағы үлесті сатып алу, не лицензия иесімен бірлескен жоба туралы келісу. Нормаларда Қазақстан Республикасының «Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы» кодексіне 07.09.2026 бастап күшіне енген № 337-VIII Заңмен енгізілген өзгерістер ескерілген. Мәтін 26.09.2026 күнгі жағдай бойынша өзекті.

Кім жер қойнауын пайдаланушы бола алады

Кодекстің 18-бабына сәйкес, Кодексте өзгеше көзделмесе, жеке немесе заңды тұлға жер қойнауын пайдаланушы бола алады. Құқық бірнеше тұлғаға бір мезгілде тиесілі болуы мүмкін; мұндайда әрқайсысының үлесі айқындалады.

Өтініш беру туралы баптарда компанияны алдын ала Қазақстанда тіркеу талабы жоқ. Шетелдік заңды тұлға тіркелгенін сауда тізілімінен үзіндімен немесе заңдастырылған өзге құжатпен растайды (187-бап — барлау, 204-бап — өндіру, 40-бап — лицензияны қайта рәсімдеу). Құжаттар қазақ және орыс тілдерінде беріледі, шет тіліндегі құжаттарға нотариат куәландырған аударма қоса беріледі.

Дегенмен, бірқатар талап Қазақстанға байланысты. Салық органынан салық берешегі 6 АЕК-тен аспайтыны туралы анықтама керек. Қаржылық мүмкіндіктер Қазақстан банкінен алынған үзіндімен, Қазақстанның аудит туралы заңы бойынша жасалған аудиттелген есептілікпен, қарыз шартымен немесе рейтинг агенттігінің хатымен расталады (187-баптың 4–5-тармақтары). Өтінішті шетелдік компанияның өзі бере ме, әлде Қазақстанда ЖШС құру керек пе — бұл салықтық және корпоративтік құрылымға байланысты; заңгермен нақтылаңыз.

Шектеулер де бар:

  • кен іздеушілік (старательство) лицензиясын тек Қазақстан Республикасының азаматтары ала алады (263-бап);
  • уранға қатысты ерекше режим қолданылады: учаскелер уран саласындағы ұлттық компанияға тікелей келіссөздер арқылы беріледі (160-бап), ал мемлекеттік жер қойнауы қорының бағдарламасында (ПУГФН) көрсетілген уран кенденуі бар аумақтарда барлауға өтінішті тек сол компания бере алады (187-баптың 1-тармағы);
  • лицензия немесе рұқсат беру ұлттық қауіпсіздікке қатер төндірсе не жер қойнауын пайдалану құқықтарының шоғырлануына әкелсе, беруден бас тартылады. Кодекс шоғырлануды ұлттық қауіпсіздікке қатер төндіретін бір тұлғаның немесе бір мемлекеттен шыққан тұлғалар тобының құқықтардағы үлесі деп анықтайды (45-баптың 10-тармағы, 190-баптың 1-тармағы).

Қатты пайдалы қазбаларға арналған қандай лицензиялар бар

Кодексте лицензияның алты түрі бар (30-бап). Кен жобаларына төртеуі қатысты:

Лицензия Не береді Мерзімі Беруге бола ма
Геологиялық зерттеу (84-бап) Геологиялық түсірілім және геофизика. Учаскеге айрықша құқық берілмейді 3 жыл Жоқ (40-баптың 2-тармағы)
Қатты пайдалы қазбаларды барлау (185, 193-баптар) Кен орнын іздеуге, ресурстар мен қорларды бағалауға айрықша құқық. 200 блокқа дейін 6 жыл + бір рет 5 жылға дейін ұзарту Иә, рұқсатпен, бірақ бірінші жылы емес
Қатты пайдалы қазбаларды өндіру (202, 211-баптар) Өндіру, тау-кен жұмыстары, пайдалану барлауы 25 жылға дейін, ұзарту саны шектелмеген Иә, рұқсатпен
Кен іздеушілік (263, 268-баптар) Бағалы металдар мен тастардың шашылымдарын шағын құралдармен өндіру 3 жыл + 3 жыл Жоқ

Кен жобасындағы инвесторға барлау және өндіру лицензиялары қажет. Барлау лицензиясының иесі өз учаскесіндегі кен орнының табылған ресурстары мен қорлары есеппен расталса, сол аумақта өндіру лицензиясын алуға айрықша құқық алады (201-бап). Бұл құқықты лицензиядан бөлек беруге болмайды (201-баптың 6-тармағы).

1-жол. Бос учаскеге жаңа лицензия алу

Барлау учаскесі географиялық координаттарда өлшемі бір минутқа бір минут болатын блоктардан құралады (19-баптың 2-тармағы). Бір өтініште 200 блоктан артық көрсетуге болмайды (187-баптың 2-тармағы).

  • Кезектілік. Бір блокқа берілген өтініштер түскен уақыты бойынша қаралады. Берілген күні мен уақыты тіркеліп, сол күні Бірыңғай жер қойнауын пайдалану платформасында жарияланады (187-баптың 9–10-тармақтары, 189-бап).
  • Қайтадан бос болған блок. Осындай блок туралы ақпарат жарияланғаннан кейін 15 жұмыс күні ішінде бірнеше өтініш түссе, кезектілік аукционмен анықталады (189-1-бап).
  • Қарау. Орган өтінішті 10 жұмыс күні қарайды және барлау салдарын жоюды қамтамасыз ету туралы хабарлама жібереді. 188-баптың 1-тармағында оны хабарлама жіберілген күннен бастап 40 жұмыс күні ішінде ұсыну көзделген, бірақ сол тармақта хабарлама жарияланғаннан кейін 35 жұмыс күнінен соң бас тарту туралы да жазылған. Нақты мерзімді заңгермен анықтаңыз. Қамтамасыз ету ұсынылғаннан кейін лицензия 5 жұмыс күні ішінде беріледі.
  • Құжаттар. Жылдар бойынша жұмыстар сипаттамасы, бірінші жылғы ең төменгі шығындар мөлшеріндегі қаржылық мүмкіндіктердің дәлелі және кәсіби мүмкіндіктердің дәлелі: штатта немесе шарт бойынша геолог не геофизик болуы керек (187-баптың 4–6-тармақтары).

Барлық учаске кезектілікпен берілмейді. Мемлекеттік есепке алынған қорлары мен ресурстары бар учаскелер, сондай-ақ мемлекеттік геологиялық зерттеу перспективалы деп таныған аумақтар аукционға қойылады. Ең жоғары қол қою бонусын ұсынған қатысушы жеңеді (221-1, 221-2-баптар). 07.09.2026 бастап аукцион аумағын (көмірден басқа) үш жылға қатты пайдалы қазбалар саласындағы ұлттық компанияға арналған санатқа ауыстыруға болады (70-баптың 3-тармағы, 221-6-бап). Сондықтан өтініш берер алдында мемлекеттік жер қойнауы қорын басқару бағдарламасын (ПУГФН) тексеріңіз.

Қадамдар, мерзімдер және міндеттемелер «Қазақстандағы қатты пайдалы қазбаларды барлау лицензиясы» нұсқаулығында берілген.

2-жол. Жер қойнауын пайдалану құқығын немесе компаниядағы үлесті сатып алу

  • Құқықтың өзін немесе ондағы үлесті (40-бап) сатып алу. Мәміле сатушы мен сатып алушының бірлескен өтініші бойынша лицензияны қайта рәсімдеу арқылы жасалады. Мемлекеттік орган лицензияны қайта рәсімдейді немесе 7 жұмыс күні ішінде дәлелді бас тарту береді.
  • Жер қойнауын пайдалану құқығына байланысты объектілерді (41-бап) сатып алу. Бұған қатты пайдалы қазбаларды барлау не өндіру лицензиясы бар компанияның үлестері, акциялары мен пайлары, сондай-ақ оның шешімдерін тікелей немесе жанама айқындайтын компаниялардың үлестері, акциялары мен пайлары жатады. Ұйымдастырылған бағалы қағаздар нарығында айналыстағы акциялар мұндай объектілерге жатпайды.

Екі жағдайда да құзыретті органның рұқсаты керек (44-баптың 1-тармағы). 44-баптың 2-тармағында көрсетілген жағдайларда рұқсат талап етілмейді. Негізгілері:

  • топ ішіндегі беру: бір тұлғаға кемінде 99% тиесілі болуы және сатып алушы жеңілдетілген салық салынатын мемлекетте тіркелмеуі керек;
  • сатып алушы жер қойнауын пайдаланушы компанияда немесе оның шешімдеріне ықпал ететін компанияда 25%-дан аз үлес иеленетіндей үлесті не акцияны сатып алу. 07.09.2026 дейін шек 1% болған. Мәтіндегі ерекшелік жер қойнауын пайдалану құқығының өзіндегі үлеске қолданылмайды;
  • дауыс беру және басқаруға қатысу құқығын бермейтін акциялар мен пайлар.

Рұқсат алу тәртібі (45-бап):

  • құзыретті орган өтінішті бір ай қарайды, ірі кен орындары мен стратегиялық учаскелер бойынша — үш ай;
  • сараптама комиссиясы құжаттарды 15 жұмыс күніне дейін, ал ірі және стратегиялық объектілер бойынша 45 жұмыс күніне дейін қарайды;
  • егер учаскеде қатты пайдалы қазбалардың ірі кен орны болса, құжаттар ұлттық қауіпсіздік органдарына жіберіледі. Мысалы, мыс бойынша 5 млн тоннадан, алтын бойынша 250 тоннадан артық ресурсы бар кен орны ірі деп есептеледі (14-баптың 3-тармағы);
  • бас тарту ұлттық қауіпсіздікке негізделсе, себептері түсіндірілмейді;
  • рұқсат бір жыл қолданылады.

Ескеретін жайттар:

  • барлау лицензиясы бойынша құқықтың ауысуына оның қолданылуының бірінші жылында тыйым салынған (40-баптың 2-тармағы). Сөзбе-сөз тыйым құқықтың өзіне (құқықтағы үлеске) қатысты. Қатты пайдалы қазбаларға арналған лицензияны иеленетін компанияның акциялары мен үлестері үшін 42-бапта мұндай тыйым жоқ. Іс жүзіндегі қолданылуын заңгермен нақтылаңыз;
  • акциялар мен үлестерді сатып алушы мәміле туралы құзыретті органға бір айдан кешіктірмей хабарлайды (42-баптың 2-тармағы). Жер қойнауын пайдаланушы оны бақылайтын тұлғалардың өзгергенін 30 күнтізбелік күн ішінде хабарлайды (47-бап). Тікелей бақылауға, атап айтқанда, үлестердің немесе дауыс берудің 25%-дан астамы жатады;
  • рұқсатсыз немесе оның мерзімі өткеннен кейін жасалған мәмілені құзыретті органның талап арызы бойынша сот жарамсыз деп тануы мүмкін (07.09.2026 бастап қолданылатын 44-баптың 4-тармағы). Бұрынғы редакцияда мұндай мәмілелер соттың тануына қарамастан жарамсыз болатын. 07.09.2026 дейін жасалған мәмілелерге қай редакция қолданылатынын заңгермен нақтылаңыз.

Рұқсат алу және 2026 жылғы өзгерістер «Жер қойнауын пайдалану құқығының ауысуына рұқсат» нұсқаулығында түсіндіріледі.

3-жол. Лицензия иесімен бірлескен кәсіпорын немесе earn-in

Кодексте «earn-in» деген сөз жоқ. Заң тұрғысынан бұл — жер қойнауын пайдалану құқығындағы үлесті немесе иеленуші компаниядағы үлестерді кезең-кезеңімен сатып алу; әр кезеңде 2-жолдың қағидалары қолданылады. Құрылым нұсқалары:

  • Құқықты ортақ иелену. Лицензияда барлық иеленушінің үлестері көрсетіледі (18-баптың 2-тармағы, 31-баптың 4-тармағы).
  • Бірлескен компания. Лицензия сол компанияның атына рәсімделіп, инвестор оның капиталына кіреді.
  • Кезеңдеп кіру. Әр кезең 44-бап бойынша тексеріледі. Инвестор иеленуші компаниядағы үлесті сатып алып, 25%-дан төмен қалса, рұқсат керек емес (44-баптың 2-тармағы). 25% және одан жоғары болса, рұқсат қажет; үлес 25%-дан асқанда жер қойнауын пайдаланушы бақылаудың өзгергені туралы хабарлайды (47-бап). Жер қойнауын пайдалану құқығының өзіндегі кез келген мөлшердегі үлеске рұқсат қажет.

Earn-in үшін 192-баптың 9-тармағы маңызды: жер қойнауын пайдалану құқығын сатып алуға жұмсалған қаражат барлаудың ең төменгі шығындарына есептелмейді. Тек жер қойнауын пайдаланушының учаскедегі жұмыстарға жұмсаған шығындары есепке алынады. Сондықтан шартта барлауды қаржыландыру мен үлес үшін төлемді бөлек көрсеткен жөн.

07.09.2026 бастап қатты пайдалы қазбалар саласындағы ұлттық компанияға басым тәртіппен берілген учаскелерге арнайы режим қолданылады (28-2-тарау). Мұндай құқықты ұлттық компанияның кемінде 30% үлесі және бақылау құқығы бар бірлескен кәсіпорынға ғана беруге болады. Ондағы стратегиялық әріптес инвестиция, технология беру және өндірісті қаржыландыру міндеттемелерін алады (221-9-бап). Үшінші тұлғаларға үлес бәсекелестік рәсім арқылы сатылады.

Мемлекеттің басым құқығы және стратегиялық учаскелер

43-бапқа сәйкес, мемлекет жер қойнауын пайдалану шарттары бойынша және тек стратегиялық жер қойнауы учаскелеріне қатысты иеліктен шығарылатын жер қойнауын пайдалану құқығын немесе онымен байланысты объектілерді сатып алуға басым құқыққа ие:

  • геологиялық мұнай қоры 50 млн тоннадан немесе табиғи газ қоры 15 млрд м³-ден асатын;
  • Каспий теңізінің Қазақстан секторында орналасқан;
  • уран кен орны бар учаскелер.

Мемлекет ұлттық холдинг немесе ұлттық компания арқылы өтініште көрсетілгеннен төмен емес бағамен сатып алады (46-бап). Қатты пайдалы қазбаларды барлау және өндіру лицензиялары, бап мәтініне сәйкес, осы бапқа жатпайды: уран лицензиямен емес, келісімшартпен игеріледі. Алайда қатты пайдалы қазбалардың ірі кен орындары бойынша рұқсатты қарау ұзағырақ және мәміле ұлттық қауіпсіздік талаптарына сәйкестігі бойынша тексеріледі (45-баптың 6–7-тармақтары). Нақты объект шектеуге кіре ме — заңгермен анықтаңыз.

Жолдарды салыстыру

Жол Не қажет Артықшылығы Тәуекелі
Жаңа лицензия Бос блоктар, өтініш, қаржылық және кәсіби мүмкіндік, салдарды жоюды қамтамасыз ету Тарихы жоқ таза актив, қарау мерзімі түсінікті Кезектілік пен аукцион, барлау нәтижесі белгісіз, бірінші жылдан бастап ең төменгі шығындар
Құқықты не үлесті сатып алу Due diligence, рұқсат (ерекшелік болмаса), қайта рәсімдеу, хабарламалар Дайын лицензия және жиналған деректер Барлау лицензиясындағы құқықты бірінші жылы беруге болмайды; рұқсатқа 1–3 ай; бұрынғы бұзушылықтар мен салдарды жою міндеттемелері болуы мүмкін
БК / earn-in Үлестер мен қаржыландыру туралы шарт, 44-баптағы ерекшелік қолданылмаса әр кезеңге рұқсат Бастапқы салым аз, әріптес учаскені біледі Бақылауға қатысты даулар; құрылым дұрыс таңдалмаса шығындар есепке алынбайды

Инвестордың практикалық қадамдары

  1. Металды, өңірді, бюджет пен жоба мерзімін айқындаңыз.
  2. Бірыңғай жер қойнауын пайдалану платформасы мен ПУГФН-де блоктардың мәртебесін тексеріңіз: аукцион, ұлттық компанияға арналған аумақ немесе 25-баптағы тыйымдар (елді мекендер, су қоры және басқалары) бар-жоғын анықтаңыз.
  3. Геологияны тарихи деректер негізінде бағалап, қорлар қай стандарт бойынша есептелгенін бөлек анықтаңыз (қор жіктемелері туралы нұсқаулық).
  4. Заңгер және салық кеңесшісімен бірге жол мен құрылымды таңдаңыз (шетелдік компания немесе Қазақстандағы ЖШС, үлестер, кезеңдер).
  5. Құжаттарды дайындаңыз: заңдастыру, қазақ және орыс тілдеріне нотариат куәландырған аударма, қаржылық және кәсіби мүмкіндіктердің растамасы.
  6. Дайын құқықты сатып алсаңыз, лицензиялар тізілімін және ауыртпалықтарды, ең төменгі шығындардың орындалуын, есептілік пен салдарды жою міндеттемелерін тексеріңіз. Жалға алу төлемдері мен ең төменгі шығындар бойынша жойылмаған бұзушылықтар барлау лицензиясын ұзартуға кедергі болады (193-баптың 5-тармағы).
  7. Өтініш беріңіз немесе рұқсат алыңыз; мәміледен кейін хабарламаларды белгіленген мерзімде жолдаңыз.

QAZNEDR HOLDING қалай көмектеседі

  • Учаске таңдау. Геологтарымыз қордың геологиялық есептері бойынша перспективалы учаскелерді іріктейді. Учаскелер бетінде карточкада көрсетілген күні жүргізілген тексеруіміз бойынша бос учаскелер берілген. Мұндай учаскеге лицензия нақты мәміле үшін рәсімделеді, лицензия беру туралы шешімді мемлекет қабылдайды.
  • Мәртебені тексеру. Өтініш берер алдында блоктарды Бірыңғай жер қойнауын пайдалану платформасы мен ПУГФН арқылы тексереміз.
  • Өтінішті сүйемелдеу. Құжаттар пакеті мен жұмыстар сипаттамасын дайындап, мерзімдерді қадағалаймыз. Лицензияны мемлекет береді: біз рәсімді сүйемелдейміз, бірақ нәтижеге кепілдік бермейміз.
  • Due diligence. Құқықты немесе үлесті сатып алғанда лицензияны, міндеттемелер мен учаске тарихын тексереміз. Толығырақ — заңдық сүйемелдеу бетінде.
  • Мәміле форматын таңдау. Рұқсаттар мен мерзімдерді ескеріп, жаңа лицензияны, сатып алуды және БК нұсқаларын салыстырамыз. Жиі қойылатын сұрақтарға FAQ бөлімінен жауап табуға болады, жобаны байланыс беті арқылы талқылаңыз.

Дереккөздер

Басқа нұсқаулықтар

Учаскені талқылауға дайынсыз ба?

Витринадағы учаскелерді қараңыз немесе бізге жазыңыз — жұмыс күні ішінде жауап береміз.

Иллюстрация
Байланыс