Қазақстандағы шашыранды алтын: қайда ізделеді және заңды түрде қалай бастау керек
Шашыранды алтын дегеніміз не, оның қандай түрлері бар, Қазақстанның қай аудандары тарихи тұрғыдан белгілі, геологтар оны қалай іздейді және жұмысқа қандай лицензия керек.
Жаңартылды 11.11.2026 · 6 мин оқу
Мазмұны
Шашыранды алтын — борпылдақ шөгінділердегі алтын бөлшектері: өзен құмы мен қиыршық тасы, беткейлер, сайлар және ежелгі аңғарлар. Оны жуу арқылы бөліп алады, ал іздеу мен бағалау тәсілдері кенді алтыннан өзгеше. Бірақ шашыранды кен орнының картада бір кездері белгіленуі ол жерде жұмыс істеуге болатынын білдірмейді: нақты учаскеге құқық тек лицензия немесе келісімшарт негізінде пайда болады.
Шашыранды кен орнындағы алтын қайдан шығады
Шашыранды кен орны түпкі көз — алтынды кварц желілері немесе кенді аймақтар — бұзылғанда қалыптасады. Босаған алтын бөлшектерін су мен беткей процестері жылжытады. Алтын айналасындағы құм мен қиыршық тастан ауыр, сондықтан ағын күші әлсіреген жерде жиналады: борпылдақ шөгінділердің төменгі бөлігінде түпкі жыныстың үстінде, тайыздарда, арна түбіндегі ойыстарда, сайлардың сағасында.
Осыдан іздеудің басты ережесі шығады: шашыранды кен орны өз көзімен және өзі қалыптасқан бедермен байланысты. Батыс Қалба алтынды ауданы туралы зерттеу шашыранды кен орындарының түпкі көздермен кеңістіктік байланысын олардың орналасуының негізгі заңдылығы деп атайды.
Шашыранды кен орындарының түрлері
«Қазақстанның шашыранды алтын кен орындары. Анықтамалық» (Алматы, 1999) елдегі шашыранды кен орындарының бірнеше геологиялық-өнеркәсіптік түрін бөліп көрсетеді:
| Түрі | Қайда жатады | Неге назар аудару керек |
|---|---|---|
| Аллювийлік | Өзен арналары, жайылмалары және террасалары | Террасалар қазіргі өзеннен жоғары жатуы мүмкін; арна уақыт өте ығысады |
| Аллювийлік-делювийлік | Беткейлердегі сайлар мен ойпаңдар | Көзі көбіне беткейдің жоғарғы жағында болады |
| Аллювийлік-пролювийлік | Тау етегіндегі шығару конустары | Құм көлемі үлкен, алтын жиі ұсақ |
| Элювийлік-делювийлік | Түпкі көздің үстіндегі бет пен беткейлер | Көз бұзылған жерге жақын жатады |
| Жағалаулық, карстық | Ежелгі көлдер мен теңіздердің жағалауы, карст қуыстары | Сирек кездеседі, арнайы бағалауды қажет етеді |
| Техногендік | Ескі қазындылардың үйінділері мен қалдықтары | Үйінділердің басқа біреудің учаскесіне кірмейтінін тексеру керек |
Жеке топ — көмілген аңғарлар мен тауаралық ойыстардағы ежелгі (палеоген және неоген) шашыранды кен орындары. Батыс Қалбада олар олигоценнен плиоценге дейін қалыптасқан; ойыстарда ұсақ және жұқа алтын басым болатын көлемді шашыранды кен орындары кездеседі. 2020 жылғы зерттеудің авторлары оларды төрттік кезеңдегі шашыранды кен орындарына қарағанда әлеуеті жоғарырақ деп санайды, бірақ олар әлі жан-жақты бағаланбағанын атап өтеді.
Қазақстанда шашыранды кен орындары тарихи тұрғыдан қай жерде белгілі
1999 жылғы анықтамалыққа сәйкес, елдің шашыранды алтын шикізат базасының негізін Қалба, Оңтүстік Алтай, Жоңғар, Қаратау және Іле Алатауы аллювийлік шашыранды кен орындары құрайды. Бүгінгі шекаралармен бұл ең алдымен елдің шығысы (Шығыс Қазақстан облысы және Абай облысы), сондай-ақ оңтүстік пен оңтүстік-шығыстың таулы аудандары.
Бұл тізімді қалай пайдалану керек:
- Бұл — табиғи аудандардың атаулары, бос учаскелердің мекенжайы емес. Белгілі шашыранды кен орындарының бір бөлігі өңделіп біткен, бір бөлігіне құқықтар берілген болуы мүмкін.
- Анықтамалық 1999 жылғы жағдайды сипаттайды. Соңғы жұмыстар мен аумақтың қазіргі мәртебесі бөлек тексеріледі.
- Картадағы аудан атауы нақты бір жылғадағы алтын құрамы туралы ештеңе айтпайды. Сынамалар, олардың байланысы және жұмыс жылы керек.
Шығыс бойынша жеке талдаулар бар: ШҚО алтын картасы және Қазақстан алтынына жалпы шолу. Барлық облыс бойынша кенді аудандар мен белгілі кен орындары Қазақстанның алтын картасы туралы гайдта жинақталған.
Геологтар шашыранды алтынды қалай іздейді
- Геологиялық карта және бедер. Түпкі көздерді — алтын кені нысандары бар аймақтарды — және олардан төмен жатқан аңғарларды, сайларды, террасалар мен ойыстарды іздейді. Шартты белгілер мен қиманы оқу геологиялық карта туралы нұсқаулықта талданған.
- Мұрағаттық деректер. Ескі есептер сынамалар қай жерде жуылғанын, қайда қазындылар болғанын және нәтижесі қандай болғанын көрсетеді. Есептер тізілімі Жер қойнауын пайдаланудың бірыңғай платформасында (ЕПН) бар; әр дереккөз үшін жылын, масштабын және байланысын жазып алады.
- Ғарыштық суреттер. Ежелгі аңғарларды, террасаларды және ескі қазындылардың іздерін көруге көмектеседі. Батыс Қалба бойынша зерттеуде ежелгі аңғарлар мен ойыстардың параметрлері дәл осылай нақтыланған. Суреттердің шектеулері спутниктік карта туралы нұсқаулықта сипатталған: суреттің өзі алтынды көрсетпейді.
- Шлихтік сынамалау. Борпылдақ шөгінді сынамаларын ауыр фракцияға — шлихке — дейін жуып, алтын белгілерін санайды. Бұл аңғарда алтын бар-жоғын және ағыстың жоғарғы жағына қай бағытта жүру керегін тез түсінудің тәсілі. Шлихтегі белгілер саны құмдағы алтын құрамына тең емес.
- Шурфтар, орлар және бұрғылау. Шашыранды кен орнын бағалау үшін құмның бүкіл қалыңдығы бойынша түпкі жынысқа дейін, байланысы мен көлемі есепке алынған сынамалар керек. Тек осындай деректер бойынша текше метрдегі грамм түріндегі құрам мен қорлар туралы айтуға болады.
Заңды түрде қалай бастау керек
Жер қойнауы Қазақстан халқына тиесілі, меншік құқығын оның атынан мемлекет жүзеге асырады және жер қойнауын Жер қойнауы туралы кодекстің ережелері бойынша пайдалануға береді (11-бап). Жер қойнауын пайдалану құқығы лицензия немесе келісімшарт негізінде туындайды (20-бап). Қолмен жүргізілетін кен іздеушілік өндіру де лицензия бойынша жүргізіледі (263-бап).
Тәртіп жұмыс ауқымына байланысты:
- Кен іздеушілік — шашыранды және техногендік кен орындарында бағалы металдарды қолмен немесе қуаты шағын жабдықпен өндіру (263-бап). Лицензияны тек Қазақстан азаматы ала алады, бір адамға — бір лицензия, оны басқа адамға беруге болмайды. Кен іздеушілікке арналған аумақтарды облыстық әкімдік айқындайды; елді мекендердің аумағында және олардан 1 000 метр шегінде, сондай-ақ бірқатар қорғалатын жерлерде лицензия берілмейді (264-бап). Рәсімдеу тәртібі кен іздеушілікке арналған лицензия туралы нұсқаулықта.
- Барлау және өнеркәсіптік өндіру. Шашыранды кен орындарын драгамен және гидравликалық әдіспен игеру қатты пайдалы қазбаларды өндіруге жатады (202-бап) және өндіру лицензиясын талап етеді. Егер шашыранды кен орнын әлі зерттеу керек болса, барлау лицензиясынан бастайды. Тәртіптердің айырмашылығы алтынға арналған лицензияларды салыстыруда көрсетілген.
Өтініш бермес бұрын аумақтың мәртебесін ЕПН картасы бойынша шешім қабылдау күніне тексеріңіз. Белгілі шашыранды кен ауданы, ескі қазынды немесе картадағы нүкте учаскенің бос екенін білдірмейді.
Техника, су және жерді қалпына келтіру
Кен іздеушілікке арналған лицензия жұмыс ауқымын шектейді (270-бап): бұрғылау мен жер жұмыстары — учаске бетінің ең төменгі нүктесінен үш метрден терең емес; шашыранды алтын — күнтізбелік жылына 50 кг-нан аспайды; химиялық реагенттер мен жарылғыш заттарды қолдануға болмайды; топырақ пен тау-кен массасын учаскеден тыс шығаруға болмайды.
Кодекс өзендер мен су айдындарының жағалауы мен түбінің табиғи бедерін бұзбауды және бұзылған жерлерді рекультивациялауды талап етеді (271-бап). Су объектілерінде және су қоры жерлерінде кен іздеушілік тек қолмен жүргізіледі. Механикаландыру құралдарымен жұмыс істеу үшін мемлекеттік экологиялық сараптаманың оң қорытындысы бар кен іздеушілік жоспары керек (273-бап). Кен іздеушілік салдарын жою — бұзылған жерлерді рекультивациялау — лицензия тоқтатылғаннан кейін алты айдан кешіктірілмей аяқталуы тиіс және комиссия жою актісіне қол қойғаннан кейін аяқталды деп саналады (273-1-бап); бұл міндеттің орындалуы алдын ала банк салымының кепілімен немесе банк кепілдігімен қамтамасыз етіледі (274-бап).
Бұл жұмыстарды маусым аяқталғаннан кейін емес, басынан бастап есепке алыңыз. Осы шектерде қандай техниканы қолдануға болатыны кен іздеушілікке арналған техника туралы гайдта талданған.
Неден бастау керек
Ауданды, жақын елді мекенді немесе координаттарды, болжап отырған шашыранды кен орнының түрін және қолдағы материалдарды жазыңыз: карталар, есептер, сынама нәтижелері. Учаскелер бетінде геологтарымыз іріктеген алаңдардың сипаттамалары жарияланған; әр учаскенің мәртебесі көрсетілген күнге тексеріледі, ал сипаттаманың орналастырылуы учаскеге құқық QAZNEDR-ға тиесілі екенін білдірмейді. Міндетіңізді сипаттаңыз — геологтар материалдарды талдауға және тексерудің келесі қадамын анықтауға көмектеседі. Кен табуды және лицензиялау нәтижесін алдын ала уәде етпейміз.
Материал анықтамалық сипатта. Нақты учаскенің шектеулерін және ережелердің қолданыстағы редакциясын өтініш берер алдында тексеріңіз.
Дереккөздер
- ҚР «Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы» кодексі: 11, 20, 202, 263, 264, 270, 271, 273, 273-1, 274-баптар.
- Третьяков А. В., Нигматова С. А., Габитова У. Б. Батыс Қалба алтынды ауданындағы (Шығыс Қазақстан) палеоген және неоген шашыранды алтын кен орындарының түрлері, орналасуы және перспективалары // Томск политехникалық университетінің хабаршысы. Георесурстар инжинирингі. 2020. 331-т., № 4. 156–169-б. (орыс тілінде).
- Абишев В. М., Аубекеров Б. Ж., Беспаев Х. А. және т. б. Қазақстанның шашыранды алтын кен орындары. Анықтамалық. Алматы, 1999. 228 б. (орыс тілінде).
- ЕПН: интерактивті карта және геологиялық есептер тізілімі.
