Қазақстандағы кен іздеушілік: лицензия және ережелер

Кен іздеушілік — шашыранды және техногендік кен орындарындағы бағалы металдар мен тастарды өндірудің бөлек тәртібі. Мұндай лицензияны Қазақстан азаматы ала алады. Алдымен аумақ пен жұмыс әдісін тексеріңіз: картадан алтын табу оны өндіру құқығын бермейді.

Бұл материал 2026 жылғы 29 қыркүйекте тексерілген нормаларға негізделген. Бұл — жалпы анықтама; нақты учаскенің шектеулерін бөлек тексеру қажет.

Кен іздеушілік лицензия сізге сай ма?

Жер қойнауы туралы кодекстің 263-бабы бойынша бір адам бір кен іздеушілікке арналған лицензияға ғана ие бола алады. Ол бойынша құқықты басқаға беруге немесе ауыртпалық салуға тыйым салынады. Сондықтан «қолданыстағы кен іздеушілікке арналған лицензияны сатып алу» ұсынысын мұқият қараңыз: мұндай құқықты әдеттегідей сатуға болмайды.

Лицензия белгіленген шектерде қолмен немесе қуаты шағын техникамен жұмыс істеуге арналған. Ол өнеркәсіптік өндіру лицензиясын алмастырмайды. Шетелдік инвестор басқа құқықтық тәртіпті қарастыруы керек; бөлек нұсқаулықты оқыңыз.

Лицензия үш жылға беріледі; 268-бап шарттары сақталса, тағы үш жылға бір рет ұзартуға болады. Учаске ауданы 500 м²-ден 5 гектарға дейін (269-бап).

1. Аумақты тексеріңіз

Кен іздеушілік аумақтарды облыстың жергілікті атқарушы органдары қажетті келісулерден кейін белгілейді. Геологиялық картадан кез келген орынды таңдап, бірден жұмыс бастауға болмайды.

Облыс әкімдігі мен ЕПН-нің қазіргі мәліметтерінен мынаны анықтаңыз:

• аумақ кен іздеушілікке белгіленген бе;
• басқа адамға осы жерде лицензия берілген бе;
• аумақтық тыйымдар бар ма;
• жер мен жер қойнауы құқығы кімде және кімнің келісімі қажет;
• шекара мен аудан осы тәртіпке сай ма.

Мысалы, 264-бап кейбір қорғалатын аумақтарды, елді мекендерді және олардың жанындағы 1 000 метрлік аймақты алып тастайды. Бұл тыйымдардың толық тізімі емес. Жеке меншік жерде, басқа пайдаланушының жерінде не басқа тұлғаның жер қойнауы учаскесінде заң талап ететін келісімдерді ескеріңіз.

Геологиялық карта геологияны түсінуге көмектеседі. Жұмыс істеу құқығы мен учаскенің құқықтық мәртебесі басқа деректерден тексеріледі. Геологиялық картаны қалай таңдауға болады.

2. Жұмыс тәсілін анықтаңыз

Алдын ала техниканың тізімін жасап, жұмыстың түрі мен әдісін сипаттаңыз. Механикаландыру қолданылса, кен іздеушілік жұмыстарының жоспары қажет; мұндай жұмыс үшін жоспарға мемлекеттік экологиялық сараптаманың оң қорытындысы керек (273-бап).

270-баптың негізгі шектеулері:

Күрделі құрылыстарға да тыйым салынған. Су объектілері мен су қоры жерінде кен іздеушілік тек қолмен жүргізіледі (271-бап). 273-баптағы экологиялық скрининг нормасы ол жерде экскаватор қолдануға жалпы рұқсат бермейді.

Алдымен рұқсат етілген технологияны тексеріп, содан кейін техника таңдаңыз. Машинаны жалға алу мүмкіндігі оны нақты кен іздеушілікке арналған лицензиямен пайдалануға болады дегенді білдірмейді.

3. Өтініш пен құжаттарды дайындаңыз

Қолданыстағы №339 қағидалар өтінішті Жер қойнауын пайдаланудың бірыңғай платформасы (ЕПН) арқылы беруді көздейді. Қызметті облыстың жергілікті атқарушы органы көрсетеді.

Мынаны дайындаңыз:

• аумақ, координаттар мен аудан көрсетілген өтініш;
• өкіл өтініш берсе, оның өкілеттігін растайтын құжат;
• техника мен жабдық тізімі және жоспарланған жұмыстың сипаттамасы;
• құқық иелерінің қажетті келісімдері;
• лицензияның бірінші жылында техника қолданылса, кен іздеушілік жұмыстарының жоспары.

Қағидалардың 3-қосымшасы құжаттардың электрондық форматын және келісімдерді ЕПН арқылы қол қоюды нақтылайды; кейбір мәлімет мемлекеттік жүйелерден алынады. Сонымен бірге Кодекстің 265-бабының 4–5-тармақтары тіркелген көшірмелерді нотариат куәландыруды және өтініш пен құжаттарды қазақ және орыс тілдерінде жасауды көздейді. Электрондық формат бұл талаптарды өздігінен жоймайды. Өтінішке дейін құжаттар топтамасы бойынша оларды ЕПН-де қалай орындау керегін қызмет көрсетушіден нақтылаңыз.

Ресми бастапқы нүкте — ЕПН мемлекеттік қызметтері. Кен іздеушілік лицензия беру қызметін таңдап, оның қазіргі карточкасын тексеріңіз.

4. Шешімді күтіп, жұмыс алдындағы шарттарды орындаңыз

Қағидалар қызмет көрсету мерзімін жеті жұмыс күні деп белгілейді. Қабаттасатын аумақтарға берілген өтініштер кезекпен қаралады; бұрын түскен өтініш жолыңыз бен мерзіміңізге әсер етуі мүмкін. Жеті күнді кез келген жағдайда учаске алуға кепілдік деп қабылдамаңыз.

Мемлекеттік қызмет тегін, бірақ өзге шығындар болуы мүмкін. Кодекс қол қою бонусын, жұмыс салдарын жоюды қамтамасыз етуді және рекультивация міндеттерін көздейді. Бір гектарға қамтамасыз ету мөлшерін облыс атқарушы органы белгілейді; нақты учаске мен жыл үшін соманы тексеріңіз.

Жұмысқа дейін қолданылатын талаптарды, соның ішінде салдарды жоюды қамтамасыз етуді орындаңыз. Лицензияны, жоспарды, қорытындыларды және шарттардың орындалғанын растайтын құжаттарды сақтаңыз. Кейін өндіру туралы есеп беріледі; әдеттегі жылдық есеп өткен жыл үшін 30 қаңтардан кешіктірілмейді (272-бап).

2026 жылы не өзгерді?

2026 жылғы 17 наурыздағы №103 бұйрық рәсімді жаңартты: өтініш ЕПН арқылы беріліп тіркеледі, мәртебе жеке кабинетте көрінеді, көзделген келісімдер электрондық түрде рәсімделеді. Рәсім өзгерістері Кодекстегі қызмет шектеулерін жойған жоқ.

Ресми акт карточкасында жарияланған күн 2026 жылғы 19 наурыз деп көрсетілген. Бұйрық алғаш ресми жарияланған күннен кейін 60 күнтізбелік күн өткен соң күшіне енеді; есеп бойынша бұл — 2026 жылғы 19 мамыр. Тексеру күнінде жаңартылған №339 қағидалар қолданылған.

Жиі қойылатын сұрақтар

Басқа кен іздеушінің лицензиясын сатып алуға бола ма? Жоқ. Кен іздеушілік лицензия бойынша құқықты беруге тыйым салынған. Өзге лицензиялардың тәртібі бөлек; құқықты беру туралы нұсқаулық.

Алтын бар кез келген жерде жұмыс істеуге бола ма? Жоқ. Аумақ тәртібі мен шектеулерін тексеріп, нақты учаскеге құқық алыңыз.

Өтініш берген бойда экскаваторға тапсырыс беруге бола ма? Алдымен шешімді күтіңіз; рұқсат етілген техниканы, меншік құқығын, жоспарды, сараптаманы және жұмыс бастау шарттарын тексеріңіз.

Карта учаскенің келешегін көрсете ме? Ол — материалдардың бірі. Масштабын, күнін, нысандардың түрі мен деректер шектеуін ескеріңіз. Карта өздігінен қорды немесе өндіру құқығын растамайды.

Учаскені талқылау

Геологиялық материалдарды немесе дайындық тәртібін түсіну керек болса, QAZNEDR командасына міндетіңізді сипаттаңыз. Облыс пен мақсатты көрсетіңіз. Жеке деректер бар құжаттарды ашық сипаттамаға салмай, алдымен маманмен келісіңіз.

Дереккөздер

• «Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы» кодекс: 40, 263–274, 276-баптар.
• Өтініш беру және қарау қағидалары, №339 бұйрық: 4–12-тармақтар, 3-қосымша.
• 2026 жылғы 17 наурыздағы №103 бұйрық және ресми жариялану мәліметі.