Қазақстанның геологиялық картасы: масштабты таңдау және материалды тексеру
Геологиялық картаның лицензиялар мен кен көріністері карталарынан айырмасы, 1:200 000 және 1:50 000 масштабтарын оқу және материалды қолданар алдында геологтан не сұрау керегі.
Жаңартылды 29.09.2026 · 4 мин оқу
Мазмұны
«Қазақстанның геологиялық картасы» деген сұрау бойынша әртүрлі мақсатқа арналған материалдар табылады. Бірі тау жыныстары мен жарылымдарды, екіншісі кен орындарын немесе қолданыстағы жер қойнауын пайдалану құқықтарын көрсетеді. Ауданды бағалау үшін картаны қолданар алдында оның мақсатын, бастапқы масштабын, қамту аумағын және күнін анықтаңыз. Картадағы нүктенің қызықтырған учаскемен сәйкес келуі өздігінен пайдалы қазбаның барын да, осы аумақта жұмыс істеу құқығын да растамайды.
Алдымен негізгі ұғымдарды түсінгіңіз келсе, геология деген не туралы нұсқаулықты оқыңыз.
Үш карта үш түрлі сұраққа жауап береді
Геологиялық карта аумақтың құрылысын сипаттайды: тау жыныстарының таралуы мен жасы, олардың түйісулері және құрылымдары. Түстер мен шартты белгілердің мағынасы шартты белгілер түсіндірмесімен бірге ғана ашылады. Карта геологиялық контексті түсініп, іздеу болжамын құруға көмектеседі, бірақ нақты нүктеде өнеркәсіптік кен орны барын дәлелдемейді. Геологиялық карталардың міндетін АҚШ Геологиялық қызметі (USGS) осылай сипаттайды; Қазақстанның Геология комитеті де 1:50 000 түсірілім мысалында жыныстар мен жарылымдарды зерттеуді атайды.
Кен орындары мен кен көріністерінің картасы белгілі объектілерді, көбіне геологиялық негіздің үстінде, көрсетеді. Әр белгінің мағынасын тексеріңіз: кен орны, кен көрінісі, болжамды объект және тарихи табылым — әртүрлі мәлімет. Жазбаның дереккөзі, күні және расталу тәсілі қажет. Бір белгі кеннің сапасын да, қордың мөлшерін де автоматты түрде білдірмейді. Егер ресурс не қор бағасы берілсе, оның стандарты мен күнін бөлек көрсетіңіз; P1–P3 болжамдық санаттарын қор деп атауға болмайды. Толығырақ қор жіктемелері жөніндегі нұсқаулықта.
Жер қойнауын пайдалану картасы мемлекеттік сервисте лицензиялар, келісімшарттар мен аумақтар туралы қандай мәлімет көрсетілгеніне жауап береді. ҚР Өнеркәсіп және құрылыс министрлігінің Бірыңғай жер қойнауын пайдалану платформасы туралы хабарламасына сәйкес, интерактивті карта мен байланысты мәліметтер учаскелерді және жүргізілген жұмыстарды қарауға қолданылады. Шешім қабылдайтын күнге аумақтың мәртебесін ресми дереккөзден тексеріңіз: геологиялық карта мұндай тексеруді алмастырмайды. Бұл нұсқаулық нақты учаскенің құқықтық мәртебесін анықтамайды.
Масштабты қалай таңдау керек
1:200 000 масштабында бастапқы картадағы 1 сантиметр жердегі 2 километрге, ал 1:50 000 масштабында 500 метрге тең. Сондықтан 1:50 000 парағы жергілікті геологиялық байланыстарды талдауға әдетте пайдалырақ, ал 1:200 000 кеңірек ауданға алғашқы шолу жасауға қолайлы. Суретті үлкейткеннен кейін екі парақ экранда бірдей көлемде көрінуі мүмкін, бірақ бұл далалық деректің нақтылығын арттырмайды. USGS масштабты карта мен жердегі қашықтықтың қатынасы деп түсіндіреді, ал Геология комитеті 1:50 000 түсірілімде өңірлік жалпылаудан егжей-тегжейлі түсіндіруге өтуді сипаттайды.
Ауданды таңдағанда шолу парағынан және көршілес аумақтардан бастаңыз. Содан кейін қызықтырған аудан бойынша қолжетімді ірілеу масштабтағы материалды салыстырыңыз. Тек шолу картасы болса, PDF файлын үлкейтіп, ондағы сызықтарды жұмыстың дәл шекарасына айналдырмаңыз. Масштаб оқылатын бөлшектің шегін белгілейді; нақты сенімділікке түсірілім сапасы, жылы және бастапқы бақылаулардың сипаты да әсер етеді.
Картаны қолданар алдындағы бес тексеру
- Жылы мен нұсқасы. Түсірілім, жарияланым және кейінгі өзгерістер күнін анықтаңыз. Жақында жүктелген файл ескі геологиялық негізге сүйенуі мүмкін; жаңа безендіру жаңа далалық дерек деген сөз емес.
- Шартты белгілер мен түсіндірме. Түстердің, әріптік индекстердің, сызық түрлерінің және сенімділік деңгейінің мағынасын табыңыз. Бұлар мамандарға арналған қосымша емес, материалдың өз бөлігі. USGS карта бірліктері мен шартты белгілерді түсіндіруді ұсынады.
- Қамту аумағы. Парақ шекарасын қажет ауданмен салыстырыңыз. Материал облыс атымен аталса, сол атау қай әкімшілік шекараға қатысты екенін және қажет аумақ толық көрсетілгенін тексеріңіз.
- Шығу тегі. Авторды немесе мекемені, жұмыстың атауын, бастапқы масштабын және құрастыру дереккөздерін жазып алыңыз. Сканерленген көшірме үшін оның координаттар жүйесіне байланғанын және байлау қалай тексерілгенін анықтаңыз. USGS жариялаған цифрлық геологиялық карталарға сілтеме жасау туралы материалда бастапқы материалдың авторы, күні және масштабы көрсетіледі.
- Қорытынды шегі. Бақылауды, түсіндіруді және болжамды бөлек қараңыз. Жарылым, аномалия немесе кен көрінісі қосымша тексеруге негіз болады, бірақ қор немесе учаскенің перспективалылығы туралы дайын қорытынды емес.
Геологқа не жазу керек
Ауданды, міндетті және қолдағы материалды көрсетіңіз. Мысалы: «Алтынды алдын ала іздеу үшін екі ауданды салыстыру керек. Жылы мен шартты белгілері көрсетілген 1:200 000 геологиялық парағы бар; құрылымды және белгілі кен көріністерін тексеруге қандай материалдар көмектеседі?» Дереккөз сілтемесін, парақ атауын, масштабын, жылын, қызықтырған аудан шекарасын және нақты сұрақты қосыңыз. Қолдағы деректерден қандай қорытынды жасауға болатынын, қандай олқылықтар қалғанын және ірілеу масштабтағы материалмен не далада нені тексеру керегін сұраңыз. Лицензиялар жөнінде бөлек қорытынды қажет болса, оны күні мен ресми дереккөзі көрсетілген жеке тексеру ретінде белгілеңіз.
Командамыздың геологиялық материалдармен жұмысы туралы геологиялық қызметтер бетінен оқи аласыз. Шикізат туралы жалпы мәлімет үшін Қазақстан алтынына шолуды қараңыз.
Карталар мен есептерді жинап болсаңыз, келесі жұмыс туралы шешім қабылдамас бұрын геологиялық материалдар жинағын тексеріңіз.
Қазақстанның шығысы үшін бөлек нұсқаулық бар: ШҚО алтын картасына деректерді қайдан іздеу керек және облыстың бұрынғы шекарасын қалай ескеру қажет.